ساڵيادى كۆچى دوايى ١١٠٠ ساڵەى كەڵە زانایەکى ئاست بەرزى كورد

نووسەر: م. ڕ. ئيزادى
 
ساڵى ١٩٩٦ ساڵيادى كۆچى دوايى ١١٠٠ سااڵەى يەكێك لە گەورەترين خاوەنبيرە كوردە موسڵمانەكانەكانى هەموو سەردەمەكان تۆمار دەكات، كە ئەويش ئەبو حەنيفەى كوڕى ئەحمەدى دينەوەری یە.
 
 لە نێو دامەزرێنەرانى زانستە ئسلاميەكان كە ئەمڕۆ لاى ئێمە ناسراون، ئەبو حەنيفە لە دەوروبەرى ساڵى ٨٢٠ ى دواى زاينى لە دینەوەرلە دايك بووە بە ناوى ئەبو حەنيفە ئەحمەدى كوڕى داوودى كوڕى وەناند. ئەبو حەنيفە زانستى گەردوونناسى و بيركارى و ميكانيكى لە شارى ئەسفەهان لە وڵاتى فارسدا خوێندووە و زانستى زمان و شيعرى لە كوفە و بەسرە لە عيراقدا خوێندووە. لە ٢٤ ى تەمموزى ساڵى ٨٩٨ لە دينەوار كۆچى دوايى كردووە.
 
ئەوساكە دینەوەر كە شارێكى فرە نەتەوەو كلتور بوو، پايتەختى كوردستانى باشور بوو، ئەمەش بەهوێى هەڵكەوتى جوگرافى ئەو شوێنەوە بوو كەكەوتبوە سەرشا ڕێگاى بازرگانى نێودەوڵەتى نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا وە ناسرابوو بە (ڕێگاى حەريرى). بەم شێوەيە ئەم شارە بووبوو بە بنكەى كۆمەڵێك لە زاناو ڕۆناكبيرە ئاست بەرزەكانى وەكو ئەبو حەنيفە. چاوپيا خشاندنێكى خێرا بە ئينسايكلوپيدياكانى ئەم سەردەمە ياخود بە فەرهەنگى ژياننامە ئيسلاميەكانى پێش ئەم سەردەمەدا بە ڕوونى ئەوە دەردەخات كە دینەوەر خاوەنى سامانێكى گەورەيە لە كەسانى ڕوشنبيروڕوناكبير.
 
هەرچەندە تايبەتمەنديەكانى ژيانى كەسيەتى بە بەروارى لە دايكبونيشيەوە ناديارن،بەڵام سەرەداوێك سەبارەت بە سەرەتاى مێژووى خێزانى ئەبو حەنيفە  بەدەستەوەيە ئەويش لە ناوى باپيرەيەوە كە ناوى وەنەند بووە. ئەم ناوە ناوێكى كوردى ئێرانيە و ئاشكراشە كە ناوێكى ئيسلامى نيە، ئەمەش ئەوە دەردەخات كە سەرەڕاى دەوڵەمەندى نووسينەكانى ئەبو حەنيفە بە بيرو بابەتى ئيسلامەتى، خۆى لە بنچينەدا موسڵمان نەبووە بەڵكولە دواييدا ئاينى خۆى گۆڕيوە بۆ ئيسلام. ئەمەش ئەوساكە شتێكى باوبووە وخەلكى وردە وردە دەهاتنە سەر ئاينە تازەكەى ئيسلام كاتێ كە پێى نايە سەدەى سێيەمى . هاونيشتمانەكانى ئەبو حەنيفەش وەك ئاينناس محەمەدى كوڕى عەبدوڵاى كوڕى مەهرانى دینەوەرى و ڕێزمانزان ئەبو عەلى ئەحمەدى كوڕى جەعفەرى كوڕى بادى دینەوەرى و ڕەخنەگر ئەبو سەعيد ئيبن ناسر ئيبن ياكوڤى دینەوەرى  زۆر ئاشكرايە ك ەئەمانە بەهەمان شێوە بە بنچينە موسڵمان نەبوون بەڵكو لە دواييدا هاتونەتە سەر ئاينى ئيسلام. ئەوەى كە لێرەدا شتێكى نا ئاساييە، ڕێزلێنانى ئەبو حەنيفەيە لە كەسانى سەربە نەتەوەكەى وئەو بايەخ ونرخەيە كە بۆ  ڕۆڵى كلتورى و مێژوويى ئەوان دايناوە.
 
ئەبو حەنيفە هەم وەك پياوێك و  هەم وەك كەسێكى بە تواناو سەركەوتووزۆر قەرزارى ئەو تەوژمە بيريانەيە كە لە سەدە زێڕينيە سەرەتاييەكانى شارستانيەتى ئيسلاميدا هەبوون. ئەوساكە سەردەمى خاوەنبير و زانا و نووسەرو دانەرى ئاوازى موسيقا و ئەندازيارى بيناسازى و كەسانى ترى لەم جۆرانە بوو وە شانازيكردنى وڵاتان و كەسانى پايە بەرزى دەوڵەت بە دامەزراندنى زانكۆ و كتێبخانەوڕوانگە و نەخۆشخانەو تاقيگا بوو، نەك بە شەڕوچالاكى سياسى. ئەو بايەخدانە بە وردەكارى و ووربينى زانستى و باوەرپێكراويەى كە لە كارەكاني  ئەبو حەنيفەدا بەدى دەكرێ، هەروەها ئەوهەماهەنگى و ڕێكوپێكيەى لە بيرەكانيد هەيەا دەگەڕێتەوە بۆ كاريگەرى  زانا و نووسەرە كۆنە موسڵمانەكان كە لە خاكى ئێرانەوە دەهاتن، ئەمەش دياردەيەك بوو كە مێژوونووسى بەناوبانگى ئيسپانى موسڵمان ئيبن خەلدون لە پێشەكيەكەيدا زۆر باسى لێوەكردووە.
 
هەروەك هەموو هاوچەرخەكانى خۆى، ئەبو حەنيفە خاوەنبيرێكى ئاست بەرزى جبهانى بووكە سەر بە هەموو سەردەم و نەتەوەيەك بوو نەك تەنها سەربە گروپێكى دياريكراو يان سەردەمێك. بەڵام ئەو كورد بوو ،وە هەروەك لە كارەكانيدا  كە تا ئەمڕۆ ماون دەردەكەوێ، ئەو لە ڕوانگەى كەسێكى كوردەوە سەيرى جيهانى دەكرد، بۆيە شتێكى سەير نيە كە لە نێو ليستى نووسينەكانيدا بۆ يەكەم جارنووسينێك بە ناوى (ڕەچەڵەكى كورد) (أنساب الاكرد) ببينين.
 
ئەو خاسيەتەى كە لە هەموو شتێك زياتر سەرنجى خوێنەر ڕادەكێشێ لە نووسينەكانى ئەبو حەنيفەدا فراوانى زانياريەكەيەتى. كارەكانى نيشانەى كەسێكى خاوەن زانياري زۆر لە بوارى جياوازيان پێوە ديارە. ئەبو حەنيفە خاوەن مێشكێكى زۆر چالاك و شيكەرەوە بوو، بۆيە لاى شتێكى گران بوو كە خۆى بە بوارێك يان بە بابەتێك سنوردار بكات كاتێ كە باسى لە قەوارەيەك يان دياردەيەك دەكرد. هەوڵدانى بۆ نيشاندانى پەيوەندى نێوان بوارەكانى زانيارى هەموو كات لە پێشەوەى كارەكانيدا بوو. بەم شێوەيە ئەبو حەنيفە بيركاريزان و گەردوونناس و كانزاناس و ئەندازيارێكى پيشەسازى پلە يەك بوو، هەروەها ڕوەك زان و ئاژەڵناس ومێژوونووس و جوگرافيزان و زمانەوان و ڕەحنەگرێكى ئەدەبى و ڕەگەزناس يوو.  بۆ نموونە كتێبە گەورە شەش بەرگيەكەى بە ناوى (كتێبى ڕووەك) (كتاب النبات) تەنها سەرچاوەيەكى سەرەكى نييە لە سەر ڕووەك و چۆنيەتى پۆل پۆل كردنيان بە گوێرەى شێوەو پێكهاتەو پيكهاتەى خاك و ئاوى ناو خاك، بەڵكو بريتيە لە تێروتەسەل ترين باسى زمانەوانى لە چەرخەكانى ناوەڕاستدا  دەربارەى ناوى ڕووەكەكان وبەكارهێنانيان لە ئەدەبى شيعر. يەك لە نيشانەكانى گرنكى ئەم كتێبە ئەوەيە كە باسێكى بەنرخ سەبارەت بە كانزاناسى و ميكانيزمەكانى كورەى تواندنەى ئاسن لە خۆ دەگرێ!
 
ليستێكى هەڵبژاردە لە نووسينەكانى ئەبو حەنيفە كە زانستى ڕووتن ئەمانەى خوارەوە لە خۆ دەگرێ:
كتێبى جەبر، كتێى ڕووەك، كتێبى ڕۆژگيران، كتێبى پەرچدانەوەى تێبينيە گەردوونناسيەكانى ئەسفەهانى، كتێبى ژمێرەزانى، شيكردنەوەى ژمێرەزانى هندى، كتێبى ژمێرە، كتێبى ئاراستەى ئەستێرەكان، كتێبى كەش و هەوا، كتێبى چاككردنى مەنتيق. 
 
نووسينەكانى لە سەر زانستە كۆمەڵايەتى و مرۆڤايەتيەكان بريتين لە:
مێژووى گشتى، كتێبى گەورە لە مێژووى زانستەكان، كتێبى ڕەوانبێژى، كتێبى جوگرافيا، كتێبى  شيعرو شاعيران، و كتێبى ڕەچەڵەكى كوردەكان. 
  
ليستى نووسينە ونبوەكانى ترى ئەبو حەنيفە لە ناو كارى نووسەرانى تردا بەدى دەكرێ كە لە دواى ئەو نووسينەكانى ئەويان وەك سەرچاوە بەكارهێناوە ياخود نووسينەكانى ئەويان كردووە بەهى خۆيان. مێژوونووس و ڕەگەزناسى بەناوبانگ، مەسعودى پێمان ڕادەگەيەنێ كە ئيبن قوتەيبەى دینەوەرى، بۆ نموونە، بە تەواوى كتێبەكەى (ئاراستە ئەستيرەييەكان)ى ئەبوحەنيفەى كۆپى كردۆتە ناويەكێك لە كارەكانى خۆيەوە. كۆپى كردنى چەندين بەش لە كارەكانى ئەبو حەنيفە لە لايەن زۆر لە نەوە زاناو نووسەرەكانەوە بۆتە هۆى ئەوەى كە زۆر بەش لە كارەكانى تا ئێستا بمێننەوە كە ئەگەر وا نەبوايە ون دەبوون. لەگەڵ ئەمەشدا، جێگاى داخە، تەنيا كتێبى مێژووى گشتى تا ئێستا بە تەواوەتى ماوەتەوە.
 
گەردوونناسى فارسى پايە بەرز و دۆزەرەوەى گالەكسى (ڕێگەى كاكێشان)ى ئەندروميدا، عەبدولڕەحمان سۆفى شيرازى لە يەكێك لە كارە كانيدا بە ناوى (صور الكواكب) واتا وێنەى ئەستێرەكان، دواى تێبينى دان سەبارەت بە پلە بەرزى ئەبو حەنيفە لە بوارى گەردوونناسيدا، دەگێڕێتەوە كە ئەو بە چاوى خۆى ڕوانگەكەى ئەبو حەنيفەى لە دینەوەر بينيوە پەنجا ساڵ دواى مردنى ئەبو حەنيفە لە ساڵى ٩٤٦ دا. هەروەها دەڵێ كە خوێندكارەكانى ئەبو حەنيفە دواى خۆى ئەو ڕوانگەيان هەربەكار هێناوەو دوو سەدەش دواتر هەر كار بەم ڕوانگەيە كراوە تاوەكولە كۆتاييدا مەغولەكان دینەوەر تاڵان دەكەن. سەبارەت بە كتێبى كەش و هەوا، كە بۆ يەكەم جارسوفى شيرازى لە كتێبخانە تايبەتيەكەى ئەبو حەنيفەدا بەرچاوى دەكەوێت كە كەوتبوە نزيك ڕوانگەكەيەوە، سوفى  بە تەواوترين كارى وەسف كردوە كە تائێستا لەم بابەتە نووسرابيێت. 
 
يەكێك لە خاسيەتە هەرە گرنگەكانى ئەبو حەنيفە كە بۆتە مايەى سەرنج ڕاكێشانى نەوەكانى دواتر لە توێژەروەكان ووردييە لە كارەكانيدا. ب. ليون دانەرى ژياننامەى ئەبو حەنيفە بۆ بەرگى دووەم لە ئينسايكلۆپيدياى ئيسلامى دەڵێ " لەوانەيە ئەو سيفەتەى پەيوەندى بە بليمەتى وزرنگى ئەبو حه نيفە وە هەبێت لە بوارى بيركاريدا، ڕاستى ئەمەش لە كارەكانى ترى لە بوارى زانستە وردەكان كە لەلايەن زانا بەڕەچەڵەك ئێرانيەكانى ترى وەك خۆيدابەكارهاتوون بە دياردەكەوێ."
 
 ئەوزانياريەى كە بەردەست دەكەوێ سەبارەت بە كارەكانى ئەبو حەنيفە زۆر زياترە لە زانيارى دەربارەى خودى خۆى، وە ئەوەى كە دەربارەى ئەوەوە بيزانين تە نيا ئەوەندەيە كە لە نێو دێرە نووسينەكانيدا خۆى باسى لێوە كردوە. سۆزو هەستى سەبارەت بە ڕەگەزوڕەچەڵەكى خۆى بەدى دەكرێ كاتێ لە كتێبەكەى ڕووەكدا دەبێتە يەكەمين كەس كە زاراوەى كوردى بەكاربهێنێ  بۆ ناوى ڕووەكە بە سروشت كوردستانيەكان و ئەگەر ئەو نەبوايە ئەم ناوانە بەپێى ستاندەردى جيهانى ئەوساكە دەبو بە زمانى عەرەبى بنوسرێن.
 
لە كاتێكدا كە كارە زانستيەكانى ئەبو حەنيفە جێگاى سەرنج و بايەخى جيهانين لە ناو ئەو نووسينە ئيسلاميانەى كە لە پێش چەرخى نوێدا نووسراون، كارو ڕاووبۆچوونەكانى دەربارەى مێژوو بۆتە مايەى مشتومڕێكى زۆر و دژايەتى و ڕقەبەريەكى چالاك.لە كتێبى مێژووى گشتدا، يەكەمين مێژوونووسى سەردەمى ئيسلامە كە مێژووى لە ڕوانگەى نەتەوە ئيرانيەكانەوە نووسيوەتەوە كە كورد لە نێوياندا دووەمين گەورەترين لق پێك دەهێنێ. بەم شێوەيە ناوى پێغەمبەر محەمەد تەنيا لە تێبينيە پەڕاوێزيەكان دەربارەى فەرمانڕەوايى پاشاى ساسانى خوسرەوى يەكەم ئەنوشيروان  لە كتيێبەكەى مێژووى گشتيدا هاتووە و ناوى عەرەب و ئيسلاميش تەنها لە باسى داگيركردنى كوردستان و خاكە ئێرانيەكانى تردا هاتووە. ئەم كارامەيى و ورديەى بەكارى هێناوە لە تۆماركردنى ڕووداوەكان و جەخت كردنى لە سەر ئەندێشەوئەفسانەى ئێرانى و كوردى جياوازيەكى زۆرى هەيەلە گەڵ ئەو شێوازە ناوردەى كە نووسەرە پايە بەرزە عەرەب و ئيسلامەكان كە لە بەناوبانگترين نووسەرەكانى ئەو كاتە بوون بەكاريان دەهێنا.
 
لەبەرئەوەى ئەبو حەنيفە لە گەڵ تەوژمەكانى مێژوونووسينى سەردەمى خۆى بێ بيركردنەوە نەدەكەوتە مەلەكردن و نووسينەكانى تەنها دووبارە ڕيزكردنەوەوڕێكخستنى ئەو شتانە نەبوو كە نووسرابوون يان دەنووسران بۆ بەهێزكردنى پايەى ئيسلام وعەرەب، بۆيە هەميشە خۆى دەخستە مەترسيەوە. وەك زانايەكى خووڕەوشت بەرز، لەگەڵ نەتەوەكەى خۆى ڕاست بوو  ئەمەش بە كۆكردنەوەو پاراستنى ئەفسانە و فولكلۆرومێژووەكەى. " مەيلى بۆ بەهێزكردن يان بەرزڕاگرتنى ڕاو بۆچوونە ئێرانيەكان" ، هەروەك ليون ئاماژەى پێدەكات  ڕەفتارێكى پەسەند كراو نەبوو لە سە ئاستى سياسيدا، هەروەك چۆن ئەمڕۆ زيندووكردنەوەى مێژوو وپاشماوەى كلتورى كوردى بە ڕەفتارێكى پەسەند دانانرێت.  
 
وەك زانايەكى زانستە وردەكان، وا پێدەچێت كە ئەبو حەنيفە نائومێد بووبێ سەبارەت بە بۆچوونە مێژووييە ستاندەردەكانى كە ئەوكاتە لە ئارادابوون و پێچەوانەى ڕاستيە مێژووييە زانراوەكان بوون. دەبێ  ئەو بەوەى نەزانببێ كە جياوازيەكى بنەڕەتى لە نێوان زانيارى  جەبرو  مێژوو دا هەبێ: ئەوەى پێشوو ڕاهێنانێكە لە وردى و ئەوەى دواتر لە فڕوفێڵ و تەڵەكەبازى.  ئەومێژووەى كە لە هەموو زەمانێكدا  خواستى لەسەرە مێژوويەكە كە پايەى ئەو كەسانە بپارێزێ و بەهێز بكات كە دەسەڵاتدارن - مێژوويەك  كە دەبێ چۆن بێت، نەك كە لە ڕاستيدا چۆنە. ئەبوحەنيفەيەك كە چەندين ڕوانگەى دروستكردبوو بۆچاودێرى و تۆماركردنى شوێنى تەواوى ئەستێرەكان و جوڵەى ئەستێرە گەڕۆكەكان نەيدەتوانى مێژوويەك بنووسێ كە پێچەوانەى تۆمارە ڕاستەقينەكان بێت كە هەبوون، جا لە دژى خەياڵ وداڵغەى هەركەسێك بووايە لاى گرنگ نەبوو. دوور لە پەلاماردانى هيچ گروپێك لە خەڵك، تۆمارەكانى ڕووداوى ڕاستيان نيشان دەدا. ئەم جۆرە مێژوونووسينەش شتێكى پێشبينى نەكراو بوو، بۆيە بۆچوونە زانستيەكەى ئەبو حەنيفە بۆ مێژوونووسين  دەبوو شكستى پێ بهێنرێ.
 
لە بەرئەوەى كە ناوبانگى بە نەتەوەپەرست دەركردبوو، مێژوونووسە عەرەبە موسڵمانەكان خۆيان بە دوور دەگرت لەكارەكانى لە بوارى مێژوودا. بەم شێوەيە كتێبى مێژووى گشتى " سەرەڕاى سيفەتە ئەدەبى وئەكاديميەكانى،" هەروەك ليون باسى دەكات "هەرگيز وەك كتێبێكى پەسەندكراوو ناسراولە جيهانى عەرەبيدا پێشوازى لێ نەكرا [چونكە] مێژوو[لاىئەبو حەنيفە] لەڕوانگەيكى ئێرانيەوە دەبينرا."  با ئەوەشمان لە يا نەچێت كە لە كاتێكدا پيا هەڵدان و بەهێزكردنى بەشە مێژووى عەرەب بە كارێكى نەتەوەپەرستى لە قەڵەم نەدەدرا لەو كاتتدا؛ ئەم ياسايە بۆ نەتەوەكانى تر كە داواى سەندنەوەى كەلەپورى نەتەوەيى خۆيان دەكرد پێچەوانە كرابووەوە . 
لە ئەمڕۆشدا هەر هەمان هەڵوێست وێنەى داوەتەوە كاتێ هەوڵ دەدرێت كە پاشماوە كلتورى و مێژووييەكەى كورد كۆ بكرێتەوە و بنووسرێتەوە . ئەو نووسەرانەى بەم جۆرە كارانەش هەڵدەستن بەلاوە دەنرێن بە ناوى "نەتەوەپەرست" وكارەكانيشيان بە خەياڵى نەتەوەپەرستان لە قەڵەم دەدرێت.بۆيە ئەبو حەنيفە هەستى بە هيچ جياوازيەك نەدەكرد لە هەڵوێستى دامەزراوەكان گەر بهاتابا ئەمڕۆ كتێبى مێژووى گشتى بنووسيايە كە دەكاتە ١١٠٠ ساڵ دواتر!
 
بە سەرنجدان لەو ناڕەزاييەى كە ڕووبەڕووى ڕاوو بوچوونە مێژووييە ڕەخنەگرەكانى ئەبو حەنيفە دەبووەوە لە سەردەمى خۆيدا، شتێكى سەيرو پێچەوانەييە كە لە نێو هەموو كتێبەكانيدا تەنيا مێژووى گشتى (أخبار الطوال) بەتەواوەتى بمێنێتەوە تاوەكو ئەمڕۆ. لەوانەيە هۆيەكەى بگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنى مێژوونووسينەكەى بە شێوەيەك كە سەرنجى ئەو كەسانەى زانيارى مێژوويى كۆ دەكەنەوە ڕاكێشابێ و بە نەزانى چەند كۆپيەكيان لێ دروست كردبێ بۆ ئەوەى دڵنيا بن لە مانەوەى. ياخود لەوانەيە مێژوونووسەكانى ئەوكاتە خۆيان كۆپيان لێ هەڵگرتبێ بۆ سوودى تايبەتى خۆيان لە كاتێكدا لە ناو خەڵك توانجيان لێدەدا. يا خود هۆيەكەى دەگەڕێتەوە بۆ هاونيشتمانانى ئەبو حەنيفە، كە دڵيان بەوە خۆش بووە كە كارێكى مێژوويى وا بێ هاوتا ببينن كە وا دادپەروەرانە مامەڵەيان ل گەڵ بكات و گرنگيان پێ بدات. بۆيە مانەوەى كتێبى مێژووى گشتى تەنها بە ڕێكەوت نەبووە.
 
بەهۆى ڕەتكردنەوەى بير و بۆچوونە كۆمەڵايەتيە مێژووييەكانى سەردەمى خۆيەوە، ئەو بيروبۆچوونانەى كە بەشداريە مەزنەكانى نەتەوەكەى ئەويان سەركوت دەكرد لە ڕابردوودا، ئەبو حەنيفە باجێكى زۆرى دا. لە هيچ لە نووسينە ژياننامەييە ستاندەردە ئيسلاميەكان ناونيشانى مێژوونووس بەو نەدراوە. ئيبن نەديم لە كتێبى (الفهرست) واتا فەرهەنك،  كە كتێبێكە دەربارەى ژياننامەى نووسەرەكان، بەم شێوەيە باسى ئەبو حەنيفە دەكات: " ناوى ئەحمەدى كوڕى داوودە، خەڵكى دینەوەرە، لە گەڵ زاناكانى بەسرەو كوقەدا خوێندويەتى، زۆر شتى خستۆتە سەر ئەو زانياريانەى كە بەدەستى هێناون، لە زۆر بوارى زانستيدا كارامە و شارەزا بووە وەك ڕێزمان و نووسينى فەرهەنگ وزانستى سێگۆشەكان و ژمێرەو زانستە هيندييەكان (واتا زانستە سروشتيەكان) .خۆى كەسێكى ڕاستگۆ بوو  هەروەها كارەكانيشى باوەڕپێكراوبوو. كتێبەكەى دەربارەى ڕووەك سەرى زاناكانى سوڕماندبوو. " لەگەڵ ئەمەشدا، ئيبن نەديم باسى بەشداريەكانى ئەبوحەنيفە لە مێژوودا ناكات، هەرچەندە ستايشى بليمەتيي و باوەڕپێكراوى و وورديەكەى ئەو لە بوارى زانستدا دەكات.
 
نووسەرەكانى تر هەڵوێستيان  بەرانبەر ئەبو حەنيفە باشتر نەبوو.  ژياننامەى ئەبو حەنيفە لەگرنگترين فەرهەنگى ژياننامەى ئيسلاميدا لادراوە، كە ئەويش كتێبە گرنگە هەشت بەرگيەكەى( وفيات الاعيان)ە كە لەلايەن ئيبن خەليكانەوە نووسراوە، كە كو ردێكى خەڵكى هەولێرە! ئيبن خەليكان ناڕاستەوخۆ  ناوى ئەبو حەنيفە دەهێنێ  لەو سەرچاوانە وە كە نووسەرەكانى تر لە كارە زانستيەكانياندا بەكاريان هێناوە.
 
ئەوهەنگاوانەى لە لايەن زانايەكى پايە بەرزى وەكو ئەبو حەنيفە نران بۆ ڕاستكردنەوەى ئەو هەڵانەى كە زۆربەربڵاوبوون لە ماوەى دووسەدەى يەكەمى مێژوونووسينى ئيسلاميدا، دواتر لەلايەن نووسەرى ترى سەر بە نەتەوەى ترەوە پەيڕەوكران، ئەو نەتەوانەى كە مێژوو و پاشماوەكانيان پەراوێز كرابوو. سەدەيك دوابەدواى كتێبە پێشەنگەكەى مێژووى گشتى، نەتەوە ئێرانيەكان دەستيان كرد بە زيندووكردنەوەو ناساندنى ڕابردووى خۆيان كە بەهەمان شێوە پشت گوێخرابوو . شاهنامەو مەرزباننامە كە بە  دواى يەكدا  بە زماتى فارسى و تەبەرى/ مەزەندەرانى نووسرابوون تەنيا سەرەتايەك نەبوون بۆ بەدياركەوتنێكى چالاكانەى مێژووى ترى ناعەرەبى و نا ئيسلامى، بەڵكو سەرەتايەكيش بوو  بۆ بوژاندنەوەى ئەو زمانانە.ئەم نووسەرانە بەم كارانەيان توانيان كە نەك تەنها گۆڕانكارى لە  مێژوونووسينى عەرەب پەرستدا بكەن، بەڵكوتوانيان كە لە شوێنى زمانى عەرەبيش، كە ئەو كاتە بەكاردەهات لە نووسينى مێژوودا لە ناوچە ناعەرەبيەكاندا، بگۆڕن بە زمانى تر. ململانێى ئەبو حەنيفە لە دژى ئەم جۆرە مێژوونووسينە نادادپەروەروكوێرانە كە لەناوەڕاستى سەدەى نۆيەمدا باو بوو، سەركەوتنى بەدەستهێنا  لە سەدەى يانزەمدا. 
 
شتێكى سەيرە گەرئەو پەرۆشي و سەرسەختيەى  كە ئەبو حەنيفە كوردايەتى خۆى پێ دەربڕيوە بەراورد بكرێ لە گەڵ ئەو كەمتەرخەمى و گوێ پێنەدانەى هاونەتەوە نوێكانى بۆ سەندنەوەى پاشماوەكانى و ستايشكردنى بەشداريەكانى  لە جيهانى زانست و كلتوردا. وەك خاوەن بيرێك كە هەرگيز دەستبەردارى ڕاستى نەدەبوو لە پێناو ئاسوودەيى خۆى، خوو ڕەوشتى ئەبو حەنيفە پێويستە بكرێت بە پێوەر بۆ پێوانى دەستپاكى هەموو نووسەرێك و زانايەك لە ڕابروو و ئێستاشدا. پێويستە بكرێت بە نموونەو خاڵێكى شانازى بۆ كوردەكانى ئەم سەردەمە ، ئەوانەى كە قەڵەم دەخەنە سەر كاغەز بۆ ئەوەى پاشماوە مێژوويى و كلتوريەكانى خۆيان بنووسنەوە. 
 
لە دواى وێرانكردنى  لەلايەن مەنگۆليەكان لە سەدەى سيانزەم و تەيموريەكان لە سەدەى چواردەمدا،  دینەوەر وردە وردە داڕماو بوو بە كۆمەڵە كەلاوەيەك.  ئەمڕۆكە، سنورى دینەوەر، شوێنى لەدايكبوونى ئەبو حەنيفە، نيشانە دەكرێت بە گوندى شيرخان كە بە هێمنى لە ناوەڕاستى كێڵگەيەكى گەورە لە بيناى ڕووخاو و كەوانەى شكاووقەبرستاندا دانيشتوە.  لە ئێستادا بووە بە كانێكى بەردى دەوڵەمەند بۆ تاڵانكردن لە لايەن قاچاخچيە جيهانيەكانى هونەرەوە. بە داخەوە، جگە لە شارە بچوكەكەى كاندولە كە دەكەوێتە گۆشەى باكورى ڕۆژئاواى دەشتى دینەوەر، شێوەزمانى كوردى گۆرانى كە ئەبو حەنيفە وەك زمانى دايكى بەكارى هێناوە ئێستا  بە شێوەزمانى سۆرانى و كەلهورى سەر بە كوردى كرمانجى، شوێنى گيراوەتەوە. بەڵام پاشماوە و بەشداريە بە نرح و كاريگەرەكانى ئەبو حەنيفە كە تا ئێستاش بەردەوامن، سنورد ەبەزێنن و  بەسەر كەلاوەو گۆڕانە پێچەوانەييەكاندا تێپەڕ دەبن و ودەيكەن بە خاوەنبيرێك بۆ گشت سەردەم وشوێنێك.
 
با دڵخۆش بين لە  ساڵيادى ١١٠٠ ى ژيانى پڕدەسكەوتى ئەبو حەنيفە ئەحمەد دینەوەرى-"پياوى بوژاندنەوە" وكوڕى ڕەسەنى كوردستان كە بەشداريە مەزنەكانى دەيكەن بە هاوڵاتيەكى ڕاستەقينە و نموونەيك بۆ هاوڵاتي جيهانى. 
 
سەرچاوە:م. ڕ ئيزادى،" ساڵيادى ١١٠٠ ى ئەبە حەنيفە دينەوارى" ژيانى كوردەوارى، ژمارە ١٧، زستانى ١٩٩٦
 
كارەكانى ئەبو حەنيفە ئەحمەد دينەوارى:
ماتماتيك و زانستە سروشتيەكان
١ . كتێبى جەبر
٢ . كتێبى ڕووەك
٣ . كتێبى ڕۆژگيران
٤ . كتێبى بەرپەرچدانەوەى تێبينيە گەردوونناسيەكانى ئەسفەهانى
٥ . كتێبى ژمێرە
٦ . شيكردنەوەى ژمێرەى هيندى
٧ . كتێبى كۆكردنەوەو جياكردنەوە
٨ . كتێبى ئاراستە ئەستێرەييەكان
٩ . كتێبى كەش و هەوا
١٠. كتێبى چاكردنى مەنتيق
 
زانستە كۆمەڵايتى و مرۆييەكان
١. مێژووى گشتى
٢. كتێبى گەورە لە مێژووى زانستەكان
٣. كتێبى ڕەوانبێژى
٤. كتێبى جوگرافيا
٥. كتێبى شيعرو شاعيران
 ٦. كتێبى ڕەچەڵەكى كوردەكان
 
   تێبینی؛ ئەم وتارە لە ماڵپەڕی کوردستانیکا (KURDISTANICA.COM) لە زمانی ئێنگلیزی وەرگیراوە.